
|
iekbwl mwhl |
Awsw isMG "msqwnw" ie`ko ie`k pMjwbI gwiek hY
ijs nMU 'pdm SRI' snmwn nwl invwijAw igAw hY[ aus ny aumr Br swP suQry Aqy swihiqk gIq
gwey hn[ aus dy bhuq smW pihlW gwey gIqW dI PrmwieS, A`j vI, ryfIE au`qy huMdI rihMdI hY[
auh AwpxI smkwlI Aqy ies sdI dI isrmOr pMjwbI gwiekw
suirMdr kOr dw sB qoN vD smW joVIdwr irhw hY[ cwr ku dhwky inBI, ies joVI ny pMjwbI nMU
keI Amr gIq id`qy hn[
ieMnIAW PIqIAW dy bwvjUd Awsw isMG "msqwnw"
dw, iek`ly dw, koeI AY`l. pI. rIkwrf nhIN[ kI ies iv`c isrP AY`c. AY~m. vI. grwmoPon kMpnI
dw hI ksUr hY? pMjwbI BweIcwrw ies dlIl dw auhlw lY skdw hY, pr AsIN pMjwbI dy ies cMgy
gwiek pRqI AwpxI AxgihlI dy doS qoN bc nhIN skdy[ irkwrizMg kMpnIAW Awp vI au`dm krdIAW
hn, pr auh sbMDq BweIcwry v`loN ieSwry vI aufIkdIAW hn[ jo ivkdw hY, auh auhI gIq rIkwrf
krky mwrkIt iv`c ByjdIAW hn[
 |
iekbwl mwhl Aqy
Awsw isMG "msqwnw" |
aumr dy s`qrivAW nMU t`py hoey Awsw isMG
"msqwnw" nMU ies g`l dw fwFw du`K hY[ keI vwr auh inrwS ho ky pukwr vI au`Tdw
hY, "pMjwbI iv`c hr l`lU pMjU dw AY`l. pI. bixAW hY[ mWey Xw... swfw hI koeI AY`l.
pI. nhIN, swfw ksUr ieh hY ik AsIN mWeI Xw... swihiqk gIq gwey ny!"
"mW Xw
" aus dw qkIAw klwm hY[ auh ieh gwlH pUrI kdy nhIN boldw; mW qy Xw
Sbd qoN bwAd dy bolW nMU auh mMUh mIt ky AMdr hI Kw lYNdw hY[ bhuqI vwr auh AwpxI g`l iesy
slok nwl surU krdw hY qy iesy nwl hI mukwauNdw hY[
Awsw isMG "msqwnw" nwl myrI pihlI mulwkwq
1977 iv`c hoeI jdoN auh puSpw hMs Aqy jsvMq jOlI nwl trWto AwieAw sI[ mYN aus dw ie`k SoA
brYmtn iv`c krvwieAw sI[ ies mulwkwq qoN bwAd aus ny myrw nW Awpxy dosqW dI sUcI iv`c Swml
kr ilAw[
aus dw nW, aus dy mwipAW ny, gurU grMMQ swihb iv`coN
"A" A`Kr inklx au`qy r`iKAw sI, Aqy "msqwnw", aus dy nW nwl skUl iv`c
pVHidAW aus dy ie`k AiDAwpk ny joiVAw[ auh CyvIN jmwq iv`c hI sI[ ie`k idn auh vDyry hI
SrwrqW kr irhw sI[ aus dy AiDAwpk ny SrwrqW krdy nMU PV ilAw Aqy ikhw, "auey AwisAw,
qMU bVIAW msqwnIAW kr irhw eyN[" Awsw isMG aus idn qoN "msqwnw" bx igAw[
Awsw isMG "msqwnw" 22 Agsq, 1927, nMU
SyKUpurw iv`c pYdw hoieAw[ aus dy ipqw dw nW s. pRIqm isMG Aqy mwqw dw nW bIbI AMimRq kOr
sI[ ausnUM gwaux dw SOk bcpn qoN hI sI[ sMgIq dI m`uFlI is`iKAw ausny pMfq durgw pRSwd qoN
hwsl kIqI[ bwkwiedw is`iKAw dw ieh dOr koeI bhuqw smW nhIN c`ilAw[ sur dw aus nMU r`b vloN
hI vrdwn hY, Aqy cMgI SwierI dI cox iv`c, aus dI qIKx b`uDI, gwiekI dy hr moV au`qy, aus
nMU AgvweI idMdI rhI hY[
ryfIE qoN aus dw pihlw gIq, Bwrq dI vMf qoN bwAd, sMn
1949 iv`c, prswirq hoieAw[ aus gIq dy bol sn, "TMFIey hvwey ikhVy pwisEN qUM AweI
eyN["
msqwny dy pirvwr nMU imlx dw mOkw mYnUM pihlI vwr PrvrI
1978 iv`c aus dy Gr imilAw[ aus dI jIvn swQx, SIlw kuJ vrHy hoey, kYNsr dI nwmurwd ibmwrI
h`QoN sdw leI ivCoVw dy geI[ auh ie`k pu`qr Aqy ie`k DI dw ipqw hY[ b`icAW nMU ipqw dI
gwiekI iv`c koeI bhuqI idlcspI nhIN[ dyS dI vMf qoN bwAd ausny id`lI iv`c vsybw AKiqAwr
kIqw; hux au`Qy hI nIm rItwierf izMdgI gzwr irhw hY[
dyKx nMU "msqwnw" bVI golmol ijhI cIz nzr
AwauNdw hY[ aus dw nW vI kuJ Ajyhw hY ijhVw aus dy gol hox dw isrlyK hI jwpdw hY[ ieMJ nzr
AwauNdw hY ijvyN aus dw nW Aqy aus dw ivAkqIqv ie`k dUjy leI mycw lY ky bxvwey gey hox[
aus dw gol ichrw, iPkso Aqy for nwl ks ky suAwrI hoeI dwVHI, cMgy mwvy nwl pwxI dw iC`tw
dy ky Gotky bMnHI hoeI p`g, mDrw k`d, Aqy vwhvw vDI hoeI gogV; ieh swrIAW KwsIAqW aus dy
Awkwr dI gol id`K nMU hor auBwrdIAW hn[
aus dI gol mol id`K qoN aus dy suBwA Aqy soc bwry bhuqw
nhIN qW kuJ motIAW-motIAW g`lW qusIN zrUr b`uJ skdy ho[ imswl vjoN auh Kwx pIx dw bhuq
SOkIn hovygw, auh h`sx hswaux iv`c XkIn r`Kdw hovygw, aus nMU g`lW PurdIAW Aqy kihxIAW
AwauNdIAW hoxgIAW, aus nMU ies g`l dI icMqw rihMdI hovygI ik Awpxy mDry k`d kwrn auh ikqy
AxgOilAw jW luikAw nw rih jwvy[
ijMnW auh pIx dw SOkIn hY au`nw hI aus nUM Kwx dw cskw
vI hY[ auh iQMdy iv`c nucVdy prONTy, rogn joS, kbwb, BuMny hoey AWfy bhuq psMd krdw hY[
fwktrW dw p`kw XkIn hY ik ieMnIN iQMdI Kurwk Kw ky koeI AwdmI 40 swl qoN v`D nhIN ijauN
skdw[ auhnW dy ihswb nwl "msqwnw" AwpxI aumr qoN 30 swl v`D ijauN cuikAw hY[
ie`k vwr aus dy fwktr ny aus nMU mSvrw id`qw ik auh
Srwb pIxI C`f dyvy[ msqwny ny ikhw, "mWeI Xw... fwktr swihb! ieh kI zulm krn l`gy ho[
jy qusIN dwrU Cufw id`qI qW AsIN qW mW Xw... mr jwvWgy["
fwktr ny msqwny dy qrly au`qy psIj ky ikhw, "ieh
g`l hY, qW isrP ie`k A`D pY`g kdy kdweIN pI ilAw kro, v`D nhIN!"

|
msqwnw, swQI Aqy
iekbwl |
Agly idn "msqwnw" l`sI pIx vwLy iglws iv`c
pUrw ADIAw aultw irhw sI[ aus dI pqnI ny ikhw, "ieh kI kr rhy ho? Srwb pIxI qW fwktr
ny quhwnMU mnHW kIqI sI["
msqwny ny ikhw, "pY`g bxw irhw hW... fwktr ny ikhw
sI, ie`k pY`g pI ilAw kro["
auh 1977 iv`c trWto AwieAw qW mYN, puSpw hMs Aqy kuldIp
dIpk nwl, aus dw ie`k AY`l. pI. iqAwr kIqw sI[ aus dy gIq irkwrf krn leI aus nMU mYN
stUfIE lY igAw[ mweIkroPon A`gy ibTwaux qoN ip`CoN jdoN mYN aus nMU gIq SurU krn leI ikhw
qW aus ny isr ihlwauNidAW AwiKAw, "gwux leI PIilMg nhIN Aw rhI["
pMj ku imMt ip`CoN mYN iPr aus nMU gIq SurU krn leI
ieSwrw kIqw qW aus ny iPr auhI jvwb id`qw, "mW Xw... PIilMg nhIN Aw rhI!"
myry kol KVHy jsvMq jOlI ny mYnUM ikhw, "boql qoN
ibnW msqwny iv`c PIilMg nhIN AwauxI["
mYN B`jky nyVy dy Tyky qoN boql ilAWdI, ijs nMU vyKidAW
hI msqwny dIAW A`KW iv`c cmk Aw geI Aqy pY`g AMdr jWidAW hI gIq aus dI zubwn au`qy Kyfx
l`gw[
msqwny dI BrvIN dwVHI qoN ieMJ jwpygw ijvyN aus dw jUVw
vI ieMnW hI v`fw hovygw, pr aus nMU pgVI qoN ibnW dyK ky quhwnMU bhuq hYrwnI hovygI[ aus
dw isr hQylI vWg swPL hY[ ie`k vwr auh kihx l`gw, "ijhVy vwl, r`b ny, mWeI Xw... swfy
isr au`qy lwauxy sn, auh aus ny pqw nhIN iks KuSI iv`c swfy iF`f au`qy lw C`fy hn qy auh
vI mweI Xw... du`gxy krky["
Awpxy ipMfy dy vwlW kwrn aus nUM Awpxy dosqW dIAW
it`crW sihxIAW pYNdIAW hn[ ie`k vwr "msqwnw", suirMdr kOr, hzwrw isMG rmqw, Aqy
pRkwS kOr, kuJ swizMidAW dI tolI lY ky, Awgry progrwm krn jw rhy sn[ rwh iv`c kosI dy ie`k
Fwby au`qy cwh pIx leI ruky[ ieh jgHw AWfy vwly prWTy Aqy mwhW dI dwl leI mShUr sI[ Fwby
dy nyVy hI ie`k ir`C ncwaux vwlw mdwrI iml igAw[ rmqw mdwrI nMU kihx l`gw, "suxw beI,
qmwSw idKwaux dw kI lvyNgw?"
mdwrI ny ikhw, "jI pMj rupey["
rmqw kihx l`gw, "auey ieMnNy rup`eIey! qMU do
rupey k`F, AsIN qYnMU Awpxy ir`C dw qmwSw idKw idMdy hW[" nwl hI ausny ip`Cy Aw rhy
"msqwny" nMU ikhw, "jrw k`pVy lwh ky AweIN msqwinAW["
"msqwnw" auhnW twvyN pMjwbI gwiekW iv`coN hY
ijhVy cMgw pVHy hoey hn[ aus ny dyS dI vMf qoN swl ku pihlW lwhOr dy Kwlsw kwlj qoN bI.
ey. pws kr leI sI[ pMjwb dy mOjUdw m`uK mMqrI pRkwS isMG bwdl dw auh hm-jmwqI irhw hY[
dyS dI vMf qoN bwAd auh id`lI Aw itikAw, ij`Qy auh
irzrv bY~k dw mulwzm ho igAw[ kuJ vrHy hoey auh ie`k au`c AiDkwrI vjoN, bY~k qoN irtwier
ho cu`kw hY[
msqwny ny Awpxy gwiekI jIvn iv`c bhuqw smW suirMdr kOr
dy nwl styjW au`qy hI nhIN sgoN irkwrfW iv`c vI swQ id`qw[ A&sos hY ipCly kuJ ku swlW
qoN dovyN Al`g-Al`g gwauNdy hn, ijs dw msqwny nMU bhuq hI du`K hY[
jwpdw hY, bY~k dI lMbI nOkrI dy is`ty vjoN, ihswb ikqwb
aus dy h`fIN rc igAw hY[ Swied iesy kwrn auh Awpxy p`ilEN BwvyN pYsw nw k`Fy, pr sWJy
ienwmW jW PIs iv`coN ijMnW-ijMnW iksy dy ih`sy AwauNdw hY, aus iv`c ie`k pweI dw Prk nhIN
pYx idMdw[ dUsry pwsy aus dI mwlI hwlq ieMnIN vDIAw hY ik jy auh cwhy AwpxI ihswbI ikqwbI
Awdq qoN Cu`tI lY skdw hY, pr ieh Awdq hux aus suBwA dw ih`sw bx cu`kI hY[
ie`k vwr id`lI suirMdr kOr dy Gr qoN QoVHI dUr ie`k
kwlj dy smwgm iv`c suirMdr kOr Aqy "msqwnw" AwpxW progrwm pyS krn gey; aus Swm
mYN vI nwl hI sW[ progrwm Kqm hox qoN bwAd prbMDkW ny suirMdr kOr Aqy msqwny dI &Is dy
ky ivdw kr id`qw[ "msqwnw" prbMDkW nMU kihx l`gw, "mYnUM Gr phuMcx leI
tYksI jogy pYsy qW idE!"
auhnW ny msqwny nMU ie`k sO rupey dw not PVw id`qw[
msqwny ny auh rupey AwpxI jyb iv`c pwey, Aqy bwhr Aw ky suirMdr kOr nMU kihx l`gw,
"mYnUM nyVy dy lokl bs A`fy au`qy qW C`f dyeIN, mYN au`QoN Gr jwx leI b`s lY lvWgw[
mW Xw. . ienHW pYisAW nwl boql lvWgy["
msqwny nMU myrI qy suirMdr kOr dI nyVqw rVkdI hY, ijs
dw kwrn A`j q`k myrI smJ iv`c nhIN AwieAw[ 1981 iv`c id`lI igAw qW hmySw vWg mYN suirMdr
kOr kol hI TihirAw[ ie`k idn "msqwnw" Acwnk iml igAw; mYnUM vyKidAW hI kihx
l`gw, "kI g`l, jdoN vI AwaunY, is`Dw kstm AwiPs (Bwv suirMdr kOr dy Gr) hI jw TihrdY,
swfy kol mweIN Xw... dwrU nhIN jW rotI pwxI nhIN? suirMdr kOr qW pu`qr ieMJ bxwauNdI hY
ijvyN pMjwb AYNf isMD bY~k AwpxIAW bRWcW KolHdI hY["
mYN ikhw, "msqwnw jI, qusIN ij`dx khoN, mYN quhwfy
kol hwzr ho jwvWgw["
&Yslw hoieAw ik Agly idn mYN msqwny dy irzrv bY~k
dy dPqr jw ky aus nwl lMc krW[
mYN ieh qW nhIN sI soicAw ik "msqwnw" mYnUM
lMc leI ASokw jW Ebrwey hotl iv`c lY ky jwvygw, pr mYN ieh zrUr smJdw sW ik auh nyVy dy
iksy sw& suQry rYstorY~t leI zrUr zor pwvygw[
jdoN mYN aus dy dPqr p`ujw qW auh AwpxI kursI qoN
au`iTAw Aqy myz dy nwl itkwieAw hoieAw itPn-kYrIAr cu`k ky, mYnUM auqlI mMjl au`qy bY~k dI
kMtIn iv`c lY viVAw[ au`Qy aus ny ie`k myz au`qy it&n-kYrIAr KoilHAw, ijsdy ie`k f`by
iv`c do prWTy sn Aqy dUsry iv`c qrI vwlw ie`k AWfw[ aus ny AWfw cmcy nwl A`Do A`D kIqw;
A`Dw ih`sw Aqy A`DI qrI ie`k KwlI f`by iv`c myry leI pw ky, qy do prWTy mYnUM PVw ky kihx
l`gw, "qUM SurU kr, mYN kMntIn vwilAW qoN Awpxy leI do rotIAW luhw ilAwvW["
ies g`l nMU Awsw isMG "msqwnw" dI bhwdrI hI
kihxW cwhIdw hY ik pMjwbI BweIcwry vloN imAwrI gIqW leI koeI pryrnw-jnk huMGwrw nw imlx dy
bwvjUd, auh gwiekI dy Awpxy cuxy rwh qoN rqw nhIN iQVikAw[
AsIN sMjIdw gwiekI dw ikMnW ku mu`l pwauNdy hW, ies dw
qjrbw mYnUM audoN hoieAw jdoN trWto iv`c ie`k gurdvwry dy prbMDkW ny myry rwhIN msqwny nMU
bulwieAw[ "msqwnw" gurdvwry phuMicAw qW sMgq cMgI juVI hoeI sI[ msqwny ny Sbd
gwieAw, "mwDo hm AYsy qUM AYsw["
gurbwxI dy ies Sbd iv`c Kws qrHW dI AiDAwqmk DUA hY[
msqwny ny ieh Sbd gwieAw vI bVy drd nwl pr ies Sbd au`qy aus nMU SrDwlUAW vloN do-do fwlr
dy not hI ienwm iv`c imly[
"msqwnw" bVw mwXUs hoieAw[ mYN koLoN au`Tky
aus dy kMn iv`c ikhw, "jy Bytw cwhuMdy ho, koeI jzbwqI ijhI cIz suxwE["
"msqwnw" myrI g`l smJ igAw[ aus ny crn isMG
's&rI' dI kivqw suxwauxI SurU kIqI, "nWvyN gurU jd kqlgwh 'c Awey, j`lwdW nMU q`k
ky bVy muskrwey[" ies kivqw dy pihly imsry au`qy hI pMj-pMj dy not mINh vWg vrHn
l`gy[ AKIr au`qy jdoN Bytw hoeI mwieAw msqwny ny igxI qW ieh 300 fwlr qoN v`D sI[
mYN ieh nhIN kihMdw ik msqwny nMU ies kivqw au`qy ienwm
nhIN sI imlxw cwhIdw[ AMq nMU ies kivqw iv`c aus mhwn rUhwnI SkqI dw pRBwvSwlI vrnx hY ijs
dw gurU qyg bhwdr swkwr rUp sn, qy ijs dy SWq bl A`gy jbr byvs sI[ myrw Bwv isrP ieMnW hY
ik vDIAw sur iv`c gwey "mwDo hm AYsy qUM AYsw" ijhy fUMGy qy vyg Bry Sbd dw
sMgqW dy idlW au`qy hor vI fUMGw Asr hoxw cwhIdw sI[
"msqwnw" Awpxy Kyqr iv`c bVw prp`k gwiek hY,
isvwey ie`k g`l dy aus nMU "n" qy "x" dw &rk krn iv`c muSikl
AwauNdI hY[ jdoN auh "eyDr kxkW EDr kxkW" gwaux vyly "eyDr knkW EDr
knkW" kihMdw hY qW ieh g`l vDIAw ir`JI hoeI dwL iv`c, kokVUAW vWg rVkdI hY[
aus dy pRSMskW ny aus au`qy vDyry hI zor pwieAw ik auh
"n" qy "x" dw Prk pCwxy qW aus ny ies pwsy v`l aucycw iDAwn dyx dI Twx
leI[ kuJ vrHy hoey suirMdr kOr Aqy msqwny dw ie`k AY`l. pI. "pMjwbI dy nON rqn"
rIlIz hoieAw sI[ aus iv`c purwxy SwierW dw klwm bVy suc`jy rMg iv`c pyS kIqw igAw hY[
msqwny ny ies iv`c pIlU dw iliKAw imrzw bVy suhxy qrIky nwl pyS kIqw, pr ies iv`c aus ny
"kwnIAW" Sbd nMU "kwxIAW" kihx nwl swrw mzw ikrkrw kr id`qw hY[
ieh KwmI BwvyN muhMmd rPI iv`c vI sI pr aus dy ipCokV
v`l Aqy aus dI smu`cI gwiekI v`l dyKidAW aus dI ieh CotI ijhI Bu`l Axif`T ho skdI hY[
msqwny iv`c ieh izAwdw rVkdI hY ik auh inrol pMjwbI dw gwiek hY Aqy SyKUpury vrgy TyT
pMjwbI ielwky dw jMm& hY[
pr hux q`k msqwny ny, "n" "x" dw
Prk pwey, ibnW jo kuJ gwieAw hY auh swnMU isr m`Qy kbUlxw cwhIdw hY ikauN ik auh swfy
s`iBAwcwrk ivrsy dw v`fmulw ih`sw hY[
aus dy gwey gIqW dI igxqI BwvyN G`t hY, pr aunHW dI
aumr lMmyrI hY[ lok gIqW iv`c aus dI gweI hoeI "hIr" ie`k v`KrI pihcwx bx cu`kI
hY[ aus ny ij`Qy nMd lwl nUrpurI dy gIq "b`ly nI pMjwb dIey Syr bcIey" qy crn
isMG s&rI dw gIq "kuMflW nMU pu`C gorIey" ijhy iSMgwr rs dy gIq gwey hn,
au`Qy iSv btwlvI dIAW rcnwvW, "mYnUM qyrw Sbwb lY bYTw", "isKr dupihr isr
'qy" Aqy "r`uK" Aqy pRkwS swQI dI gzL, "jdoN myrI ArQI auTw ky
clxgy" Awid nMU Awpxy sur bKSky Amr kr id`qy hn[ aus dy hwsy dy gIq vI sroiqAW vloN
Swhy gey, "pMfq jI kI ieh lwl myrw" (suirMdr kOr nwl gwieAw ie`k dugwxw),
"mYnUM lokW id`qI vDweI kwkw jMm ipAw", Aqy "byS`k KwlI boql qoVo"
Awid Swml hn[ ghu nwl vyKIey qW msqwnw bIqI sdI dw pMjwbI gwiekI dw ie`k sMpUrn gwiek hY
ijs dy gwey gIqW dI qwzgI sdw brkrwr rhygI[
pMjwbI kivqw iv`c ikMnW kuJ gwaux vwlw ipAw hY[ msqwny
ny swihqk rcnwvW gwaux dI ijhVI rIq qorI hY aus nMU A`gy vDwaux dI loV A`j vI EnI hI hY
ijMnIN pihlW sI[ prdysW iv`c vsdy pMjwbIAW leI qW ies dI loV hor vI vDyry hY[ kyvl swihqk
gIqW Aqy sMgIq dy sumyl rwhIN hI auh Awpxy AS ivrsy nwl juV skdy hn[ pOp DunW qyy clMq
ijhy gIq, gwiekW leI, vkqI Suhrq qW pYdw kr skdy hn, pr auhnW leI s`iBAwcwrk Kyqr iv`c
koeI invyklI QW pYdw nhIN kr skdy[ Awaux vwLI pIVHI dy gwiekW qoN "msqwnw" aumId
r`Kdw hY ik jy auhnW ny pMjwbI gwiekI iv`c koeI invyklw sQwn bxwauxw hY qW auhnW nMU
gMBIrqw nwl ies pwsy iDAwn dyxw hI pvygw[ Awsw isMG "msqwnw" pMjwbI gwiekI dw
'mIl p`Qr' hY Aqy Awaux vwlIAW swfIAW nslW ies vDIAw klwkwr dI pMjwbI bolI Aqy s`iBAwcwr
nMU dyx qoN bhuq kuJ is`K skdIAW hn[
*A&sos hY ik pMjwbI gwiekI dw ieh mhwn
gwiek 23 meI 1999 iv`c swQoN sdw leI ivCoVw lY igAw hY[ |