byruzgwrI: dyS dI isAwsI siQqI leI ^qrnwk
- pRoPYsr ibkrm isµGaup rwStrpqI BYroN isµG SyKwvq v`loN pµjwb X¨nIvristI dI 53vIN swlwnw
kwnvokySn mOky ieh kihxw ik Bwrq dy ivksq dyS vjoN au`Brn dw rwh cuxOqIAW BirAw hY, ivSyS
mh`qv r`Kdw hY[ aunHW ikhw ik Bwrq qW hI ivksq dySW dI kqwr iv`c KVHw ho skygw, jykr vDdI
AwbwdI T`lH pweI jwey, pRSwsn izµmyvwrI mihsUs kry, inAW-pRxwlI iv`c suDwr ilAWdw
jwey Aqy iBRStwcwr dIAW jVHW pu`tIAW jwx[ aunHW ikhw ik dyS dI 26 kroV jnqw grIbI dI ryKw
qoN hyTW rih rhI hY, pr jykr dyS suihrd Xqn kry qW dyS 2020 q`k ivksq dyS bx skdw hY[
aup rwStrpqI ny Awpxy BwSn iv`c byh`d Aihm mu`dy auTwey
hn, ijhVy swfw iDAwn mµgdy hn[ ArQSwsqr dI idRStI qoN vyKIey qW dyS ivksq dyS bxn
'c vDdI AwbwdI hI Swied sB qoN v`fI rukwvt hY[ byqhwSw Aqy byrok-tok AwbwdI dy vDx nwl
ij`Qy bykwrI vDdI hY, buinAwdI FWcw crmrwauNdw hY, Bu`KmrI vrgy hwlwq pnpdy hn, shUlqW dI
Gwt AwauNdI hY, auQy AwriQk ivkws dI gqI vI DImI pYNdI hY[ vYsy vI vDdI AwbwdI, bykwrI,
grIbI Aqy AwriQk ivkws dr iv`c ieµnI AwpsI inrBrqw hY ik ienHW v`K-v`K krky nhIN
dyiKAw jw skdw[
AwbwdI dy vwDy kwrn dyS iv`c byruzgwrI ivkrwl rUp Dwrn krky aus
crmsImw 'qy pu`j geI hY, ijs kwrn smwjk qxwA, jwqIvwd Aqy pRWqvwd dw BUq dndnwauNdw vyiKAw
jw skdw hY[ iesy kwrn ipCly idnIN keI vfmu`lIAW jwnW mOq dy mUµh jw peIAW[ nOjvwn Awpxy
Biv`K iv`c rozI-rotI sbµDI psry Biv`KI Gu`p hnyry qoN byh`d mwX¨s hn Aqy Ainsicqqw dIAW
Guµmx-GyrIAW iv`c Psy hoey hn[ ienHW dy Biv`K iv`c hor vI gµBIr hox dI sµBwvnw hY[ smW
mµg krdw hY ik nOjvwn SkqI dy ies v`fmu`ly SkqI somy auswrU kµmW iv`c lw ky ivkws
dI gqI qyz krIey qW ik ies SkqI Zlq smwjk AnsrW dy cuµgl iv`c jwxoN roikAw
jw sky[ Bwrq ivksq dyS vjoN isrjx, nroAw Aqy auswrU bxwaux Aqy isAwsI siQrqw leI
zrUrI hY ik AwbwdI 'qy kwbU kIqw jwey, hr h`Q leI kµm hovy, hr pyt Julkw nsIb hovy
Aqy AwriQk nwbrwbrI Gty[
dyS dI AwbwdI dy AµkiVAW ghu nwl vyKIey qW ies
dw srUp bVw iBAwnk idKweI idµdw hY[ A`j Bwrq dI Anumwnq AwbwdI 105 kroV dy AµkVy
pwr kr geI hY[ fw·rwjIv Srmw dI pusqk 'ivzn-2050' Anuswr 2001 iv`c Bwrq dI AwbwdI 102
kroV sI, ijs dy 2011 iv`c vD ky 118 kroV q`k pu`j jwx dI sµBwvnw hY[ aunHW dy hI Anumwn
Anuswr 2001 iv`c byruzgwrW dI sµiKAw 712 imlIAn sI, ijs dy 2011 iv`c vD ky 731 imlIAn ho
jwx dI sµBwvnw hY[ AwriQk srvyKx 2002-03 dy AµkVy d`sdy hn ik sqµbr, 2002 iv`c rijstrf
byruzgwrW dI sµiKAw 41·6 imlIAn sI[ BwrqI ArQ-ivvsQw qy vsoN dy dbwA mihsUs krn
leI ieh jwxnw hI kwPI hovygw ik dunIAW dI ku`l DrqI dw 2·4 pRqISq Aqy Awmdn dw 1·5
pRqISq huµidAW hoieAW Bwrq ivSv dI lgpg 16 pRqISq lokweI dw pwlx-poSx kr irhw hY[ ieh
AwbwdI Bwrq dy AwriQk ivkws dy rwh iv`c AnykW roVy Atkw rhI hY[ buinAwdI shUlqW, ibjlI,
pwxI, sVkW, ishq, is`iKAw dI mµg lgwqwr vD rhI hY, Anwj Bµfwrn vrgy msly AwbwdI kwrn
gµBIr ho rhy hn, kudrqI swDnW dI AµDw-Duµd vrqoN nwl pRwikrqI dw sµquln ivgV irhw hY,
ruzgwr dI mµg vD rhI hY Aqy grIbI-AmIrI dw pwVw vD irhw hY[ Xojnw AwXog v`loN giTq twsk
Pors dI irport Anuswr hr swl byruzgwrW dI sUcI iv`c 8·7 imlIAn dw vwDw huµdw hY, jo bVI
iGnwauxI qsvIr pyS krdw hY[
byruzgwrI vDx dw dUjw mu`K kwrn pµj swlw XojnwvW dOrwn
AwriQk ivkws dI gqI dI DImI dr mµinAw jWdw hY[ ipClIAW XojnwvW dOrwn AwriQk ivkws
dI dr 4·4 pRqISq rhI hY, jdoN ik tIcy 5 pRqISq dy sn[ 1980-81 qoN 1990-91 dy dhwky dI
AwriQk ivkws dr 5·5 pRqISq sI, ijs dy mukwbly 1990-91 qoN 2000-01 dI ivkws dr 5-6 pRqISq
rhI[ ies dhwky 80vyN dy dhwky nwloN AwriQk ivkws dr iv`c vwDw qW zrUr drj hoieAw, pr
ruzgwr dy mOikAW dy Gtx nwl byruzgwrI dI sm`isAw hor vI gµBIr bxw id`qw[ Xojnw
AwXog dw Anumwn hY ik 1983-84 qoN 1993-94 dy dhwky dOrwn ruzgwr iv`c 2·7 pRqISq dw vwDw
drj hoieAw, jdoN ik nOkrIAW mµgx vwilAW dI sµiKAw dw vwDw 2·43 pRqISq swlwnw sI[ ies
smyN dOrwn byruzgwrW dI sµiKAw 2·18 kroV qoN Gt ky 2·01 kroV q`k suµgV geI[
julweI, 1991 iv`c Bwrq ny 'PsI Ptkx kI' vrgI siQqI iv`c
nvIN AwriQk nIqI lwgU kIqI[ inGrI ArQ-ivvsQw dy huµidAW jn-swDwrn qrHW-qrHW dy
sbz-bwZ idKwey gey[ lokW d`isAw igAw ik nvIN AwriQk nIqI dy lwgU hox nwl is`Dy
ivdySI invyS 'qy l`gIAW rokW ht jwxgIAW, ijs sdkw nvIAW snAqW l`gxgIAW, auqpwdn vDygw,
Awmdn iv`c vwDw hovygw, ruzgwr dy mOky vDxgy, ivsiqRq mµfI hoNd iv`c AweygI Aqy AwriQk
ivvsQw suidRV hovygI[ ipCly 12 swlW dy AµkVy ieh is`D krn leI kwPI hn ik nvIN AwriQk nIqI
dy lwgU hox nwl kuJ vI Aijhw jwdU nhIN vwpirAw, sgoN AwriQk siQqI kmzor hoeI hY Aqy
byruzgwrI vDI hY[ iek Anumwn muqwbk ipCly dhwky iv`c srkwrI Aqy gYr-srkwrI sµgiTq Kyqr
iv`c 10 l`K nOkrIAW GtIAW hn[ nOkrIAW dy Gtx dy kwrnW 'coN snAqW iv`c au`c qknIk vwlI
mSInrI, pUµjI BwrU qknIk dI vrqoN Aqy srkwr v`loN iek auqpwdk vjoN h`Q iK`cxw pRmu`K hn[
ies bdly pRsµg 'c srkwr Awpxy boJ G`t krn leI hr swl syvwmukq hox vwly 3 pRqISq
krmcwrIAW iv`c 1 pRqISq krmcwrI hI BrqI kr rhI hY[ A`TvIN pµj swlw Xojnw, ijs dw mu`K
audyS 20vIN sdI dy Aµq q`k pUrn ruzgwr vwlI siQqI 'qy dyS phuµcwauxw sI, pr
byrok-tok vDdI jn-sµiKAw Aqy AwriQk ivkws dr dy 8 pRqISq 'qy nw pu`jx kwrn ieh tIcw pUrw
hoxw qW iek pwsy irhw, sgoN byruzgwrI dI siQqI hor gµBIr ho geI[
byruzgwrI kwrn dyS dy kuJ pRWqW Awswm, ibhwr Aqy
muµbeI 'c hoeIAW qwzw GtnwvW swfy lIfrW ny EnI gµBIrqw nwl nhIN ilAw Aqy nw hI
ies dw gihx-mµQn hoieAw hY, sgoN ieh gµBIr sm`isAw Aqy bZwvq vrgI A`g cwr rwjW dIAW coxW
dy rOly-r`py 'c guAwc geI hY[ ienHW GtnwvW KyqrI jW nslI ArQW 'c nhIN vyiKAw jwxw
cwhIdw[ ies sB kwsy dw is`Dw sbµD ies g`l nwl hY ik dyS nOjvwnW nOkrIAW dyx
dI ikµnI smr`Qw hY[ AsIN jwxdy hW ik swfy dyS dy l`KW-kroVW nOjvwn jW qW byruzgwr hn jW
ArD-byruzgwr[ ieh jvwlwmuKI dyS dI smwjk Aqy isAwsI siQrqw leI iksy vyly vI ^qrnwk swbq ho
skdw hY Aqy jmhUrIAq 'qy pRSn-icµnH lw skdw hY[ Bwrq vrgy mhwn, Anykqw 'c eykqw Aqy ivSv
dy v`fy jmhUrI dyS dI jmhUrIAq kwiem r`Kx leI zrUrI hY ik dyS dI AwriQkqw
suidRVH kIqw jwey, vDdI AwbwdI 'qy rok l`gy Aqy ruzgwr dy mOky pYdw kIqy jwx[
ies rwh 'qy c`l ky hI Bwrq dy ivksq dyS vjoN au`Brn dw
supnw swkwr kIqw jw skdw hY[ |