
|
hrbIr isMG
BMvr |
bwdl-tOhVw-qlvMfI dw "lv-hyt" vwlw irSqw hY bVw purwxw
- hrbIr isMG BMvr
bzurg AkwlI AwgU j`Qydwr jgdyv isMG qlvMfI dI 17 PrvrI
nUM SRomxI AkwlI dl ivc "vwpsI" nwl pRkwS isMG bwdl, j`Qydwr gurcrn isMG tOhVw
qy qlvMfI dI "iqkVI", jo ipCly iqMn dhwikAW qoN is`K rwjnIqI 'qy Cwey hoey hn,
lok sBw coxW smyN iek vwrI iPr iek`TI ho geI hY[ Awpxy ih`qW leI auh kdI lV pYNdy hn,
Awpxy ih`qw dI pUrqI leI kdI iek`Ty ho jWdy hn[ AkwlI dl nUM pMQk pwrtI dw dwAvw krn vwly
ienHW lIfrW nuM pMQ dI koeI bhuqI prvwh nhIN hY[
ieh iqMny hI is`K rwjnIqI ivc is`KW dI imMnI-pwrlImYNt
SRomxI gurduAwrW pRbMDk kmytI dw mYbr bx ky Awey hn[ mwrc 1977 ivc hoeIAW lok sBw coxw
dOrwn iqMny hI AYm.pI. cuxy gey sn[ bwdl, jo iek jwgIrdwr hn, pihlI vwrI mwrc 1969 ivc muK
mMqrI bxy, j~Qydwr 6 jnvrI 1973 nUM pihlI vwrI SRomxI gurduAwrw pRbMDk kmytI dy pRDwn bxy
jdoN ik j`Qydwr qlvMfI Ag`sq 1977 ivc SRomxI AkwlI dl dy pRDwn bxy[ ienHW iqMnw dy bxdy,
ivgVdy qy bdldy irSiqAW dw pMjwb dI rwjnIqI auqy vI Asr pYNdw irhw hY[
bwdl-tOhVw-qlvMfI dy AwpsI sbMDW nUM "TMfw-q`qw" ijs
nuUM AMgryjI ivc "lv-hyt" ( mhu`bq-nPrq ) ikhw jWdw hY, vwlw irSqw jwpdw hY[
ipCly smyN ivc auh ieko pwrtI ivc huMidAW hoieAW vI keI vwrI v`K v`K DiVAW ivc Awhmxy
swhmxy KVoqy hn qy keI vwrI ie`k-im`k ho ky ivcrdy rhy hn[ ieMdrw srkwr vloN jdo jUn 1975
ivc swry dyS ivc AYmrjYNsI lgweI geI, qW AkwlI dl ny ies ivru`D morcw lgw idqw[ AkwlI dl
dy qqkwlI pRDwn jQydwr mohn isMG quV smyq swry sInIAr lIfr AwpxI igRPqwrI dy ky jylHW ivc
cly gey, qW morcy dI kmwn sMq hrcMd isMG lONgovwl ny sMBwlI qy bVI sPlqw nwl ieh morcw
clwieAw[ mwrc 1977 ivc AYmrjyNsI cukI geI[ lok sBw coxW ivc AkwlI dl ny nv-giTq jMqw pwrtI
nwl iml ky hUMJw-Pyr ij`q pRwpq kIqI[ pihlI vwrI AkwlI kyNdr ivc BweIvwl bxy, sRI bwdl qy
DMnw isMG gulSn mMqrI bxy[ jUn 1977 ivc hoeIAW ivDwn sBw coxW smyN iPr kWgrs nUM Srmnwk
hwr idqI[ sRI bwdl pMjwb dy mUK mMqrI bxy, aunHW dI QW kyNdr ivc surjIq isMG brnwlw mMqrI
bxy[ Ag`sq 1977 ivc sRomxI AkwlI dl dy pRDwn dI cox hoxI sI, Awm iKAwl sI ik sPlqw pUrbk
morcw clwaux kr ky sMq lONgovwl nUM pRDwn bxw idqw jwey gw, pr aus smyN sRI bwdl qy
j`Qydwr tOhVw ny iek`Ty ho ky j`Qydwr qlvMfI nUM pRDwngI dw qwj pihnw idqw[
julweI 1979 ivc kyNdr ivc pRDwn mMqrI murwrjI ifsweI dI
AgvweI hyT cl rhI srkwr s`qwDwrI jMqw pwrtI ivc Pu`t pYx krn sMkt ivc Aw geI[ cODrI crn
isMG ny pwrtI qoN v`K ho ky kWgrs dy sihXog nwl srkwr bxweI[ AkwlI dl vrikMg kmytI ny
bwdl-tOhVw-qlvMfI iq`kVI nUM ieh PYslw krn dy AiDkwr dy idqy ik pwrtI hmwieq sRI ifsweI
nUM jwrI rKI jwey jW cODrI crn isMG nUM[ ienHW ivc mqByd sn, tOhVw-qlvMfI ny cODrI dy h`k
ivc PYslw kIqw, sRI bwdl ny AwpxI AsihmqI drj krvweI[
bwdl smrQk keI AkwlI fYlIgytW ny sqMbr 1979 dy dUjy
h&qy AkwlI dl dy sk`qr nUM iek p`qr dy ky mMg kIqI ik pRDwn dI cox do swl leI hoeI sI,
do swl bIq gey hn, ies leI nvy pRDwn dI cox krn vwsqy jnrl smwgm dI iek`qRqw bulweI jwey[
tOhVw-qlvMfI ny bwdl auqy Awr.AYs.AYs. dy h`QW ivc Kyfx dw doS lgw ky 29 sqMbr
nUM Awpxy Awpxy AhuidAW qoN AsqIPy j`Qydwr Akwl q^q nUM sONp ky mMg kIqI ik bwdl qoN vI
AsqIPw ilAw jwey[ pMj isMG swihbwn ny ienHW dy mqByd dUr krvw ky eykqw krvw idqI[
pr ieh mqByd jwrI rhy[ 20 Ag`sq 1980 nUM AkwlI dl doPwV ho igAw, bwdl-tohVw
smr`QkW ny sMq lONgovwl nuM pRDwn cux ilAw, dUjy DVy ny qlvMfI nUM muV pRDwn cux ilAw[ cwr
Ag`sq 1982 nUM SRomxI AkwlI dl ny ApxIAW mMgW dI pUrqI leI "Drm XuwD" morcw SurU
kIqw, sMq lONgovwl morcw ifktytr bxy[ jwQydwr Akwl q^q dI ApIl auqy Pul cVHwauNUidAw
jQydwr qlvMfI vI morcy ivc Swiml ho gey[ jUn 1984 ivc sRI drbwr swihb auqy PojI hmly ipCoN
lONgovwl, tOhVw qy bwdl nUM srkwr ny igRPqwr kr ilAw qy dUr durwfIAW jylHW ivc nzrbMd kr
idqw[ mwrc-AprYl 1985 ivc ienHW lIfrW nUM irhw kr idqw igAw[ pihlI meI 1985 nUM sMq jrnYl
isMG iBMfRwvwly dy ipqw bwbw joigMdr isMG ny iek hor AkwlI dl (sXuMkq) bxw ilAw, j`Qydwr
qlvMfI auDr cly gey[ 24 julweI 1985 nUM sMq lONgovwl ny qqkwlI pRDwn mMqrI rwjIv gWDI nwl
pMjwb smJOqy auqy dsKq kIqy[ bwdl-tOhVw donW ny ies smJOqy dw ivroD kIqw[ 20 Ag`sq 1985
nuM sMq lONgovwl dI h`iqAw kr idqI geI[ sRI brnwlw AkwlI dl dy nvyN pRDwn qy 25 sqMbr nUM
hoeIAW coxW ipCoN muK mMqrI bxy[ pMQk kmytI vloN 29 AprYl 1986 nUM sRI drbwr swihb
AMimRqsr dI pirkrmw dy iek kmry coN Kwilsqwn dI sQwpqI dw AYlwn kIqw igAw, Agly idn puils
sRI drbwr swihb AMdr dw^l ho geI[ bwdl, tOhVw qy kYptn AmirMdr isMG sRI brnwlw ivruD ros
pRgt krdy hoey v`K ho gey qy sRI bwdl dI AgvweI hyT nvW AkwlI dl (bwdl) bxw ilAw[ PrvrI
1987 ivc Akwl q^q dy qqkwlI j`Qydwr pRo. drSn isMG ny swry AkwlI DiVAW dI eykqw krvwaux dw
Xqn kIqw, bwdl-tohVw iPr iekTy rhy, sRI brnwlw ies eykqw ivc Swiml nw hoey ijs kwrn pMQ
ivcoN Cyk idqy gey[ auh dsMbr 1989 ivc iKMmw jwcnw kr ky Akwl q^q swihb pyS hoey qy bVI
krVI Dwrimk szw Bugqn ipCoN pMQ ivc vwps Aw sky[
PrvrI 1992 dIAW pMjwb ivDwn sBw coxW smyN kYptn AmirMdr isMG vwly DVy qoN ibnw
swry AkwlI DiVAW ny bweIkwt kIqw qy pMjwb dw rwj QwlI ivc pros ky kWgrs nUM dy idqw[ kYptn
dw DVw kyvl iqMNn sItW hI ijq sikAw[ 1994 dI ivswKI vyly pMj isMG swihbwn ny AkwlI eykqw
krvwaux dI koiSS kIqI[ sRI bwdl qoN ibnw bwkI swry lIfr - tOhVw, qlvMfI, brnwlw, kYptn
AmirMdr isMG qy ismrnjIq isMG mwn nv-giTq AkwlI dl (AMimRqsr) ivc Swiml ho gey[ isMG
swihbwn ny PrvrI 1995 ivc iek vwrI iPr Xqn kIqw, mwn qoN ibnw dUjy swry lIfr sRI bwdl dI
AgvweI ivc iek`Ty ho gey[ ies SRoRomxI AkwlI dl ny 1996 dIAw lok sBw coxW, PrvrI 1997 dIAw
ivDwn sBw qy 1998 dIAW lok sBw coxW ivc Swndwr ij`q pRwpq kIqI[ Akwl q^q swihb dy hukmnwmy
dy bwvjUd 1999 dI ivswKI qoN pihlW bwdl-tohVw dw qoV ivCoVw ho igAw, j`Qydwr qlvMfI ny
bwdl dw swQ idqw[
bwdl-tOhVw lVweI kwrn AkwlIAW nUM sqMbr 1999 ivc hoeIAW
pwrlImYNt coxW qy PrvrI 2002 ivc ivDwn sBw coxW ivc burI qrHW hwr hoeI, AkwlI votW dy vMfy
jwx kwrn kWgrs ny Swndwr ij`q pRwpq kIqI[ j`Qydwr qlvMfI nvMbr 2002 ivc bwdl qoN v`K ho
gey[ ipCly swl jUn mhIny bwdl-tOhVw dI eykqw ho geI sI[ hux j`Qydwr qlvMfI vI vwps Aw gey
hn[ Swied ies eykqw kwrn lok sBw coxW ivc cMgw prdrSn kr skx[ |