ਐ ਪੰਜਾਬ ਕਰਾਂ ਕੀ ਸਿਫ਼ਤ ਤਿਰੀ?
- ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਓਨੀ ਹੀ ਥੋੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵਰਨਾ ਕਿਸੇ ਟੁੰਡਰਾ ਜਾਂ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਵੀ ਸੁੱਟ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਪਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿ ਟੁੰਡਰਾ ਜਾਂ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਉਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੁਪਰਿਆਰੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਾਂਗਲੀ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦਾ ਾਹੈ। ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਦਾ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਹਾੜ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਥਾਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਜੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ।

ਜੇ ਕਿਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਨਾਮੀ ਵਰਗੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੁਫਾਨ ਤਾਂ ਕਦੀ ਕਦੀ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਮ ਹੀ ਕਈ ਭਾਰੀ ਤੁਫਾਨ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਤੁਫਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸੁਨਾਮੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਬਾਦ ਹੀ ਮਛੇਰੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਠਿੱਲ੍ਹ ਪਏ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ।

ਜੇ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਜਾਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁੱਢਾ ਕਦੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਆਹਢਾ ਨਾ ਲਵੇ। ਹੀਮਿੰਗਵੇ ਵਾਲਾ ਬੁੱਢਾ ਤਾਂ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਲਿਖਾਰੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਲੱਕਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਰ ਬੁਢਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਮਰ ਹੋਣੀ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਸ਼ਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲਿਖਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਚੰਗਾ ਲਿਖਾਰੀ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਿਹਾ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਕਿੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਿਖਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਉਹ ਤਾਂ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਿਖਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਬੁੱਢੇ ਕੋਲ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਬੁੱਢੇ ਲਈ ਇਕ ਲ਼ਿਖਾਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ? ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਚਗਾਨਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇਹੀ ਤਰਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਹਰੇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਵੈਸੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਈ ਸ਼ਖਸ ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਤੇ ਕਹਾਣੀ ਨਾ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਜੇ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਾੜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਿਖਣੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਏਨੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ ਕਿ ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਲਈ ਹੀ ਇਕ ਲਿਖਾਰੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਇਕ ਵਧੀਆ ਲਿਖਾਰੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਤਿਆਗੋ ਨਾਂ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਲਈ ਤਾਂ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਵਰਗਾ ਲਿਖਾਰੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਵਰਗਾ ਲਿਖਾਰੀ ਕਿਥੋਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਬੁੱਢੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹਨ ਓਨੇ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁੱਢੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਨਾਉਣ ਜੋਗੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਉਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹੀ ਹਾਲ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰੀਬ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਜੋ ਕਹਿਰ ਇਥੇ ਵਰਤਾਇਆ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਕਹਿਰ ਸੁਨਾਮੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਖੁਦ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਬਾਹਰਲਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਘਰ ਦਾ ਬੰਦਾ। 

ਸਭ ਤੋਂਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਸਿਹ ਦਾ ਤੱਕਲਾ ਗੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਹਕੂਮਤ ਉਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਏਨੇ ਕਾਹਲੇ ਸਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਲਈ ਹੀ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਫੇਰ ਹਕੂਮਤ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਤੈਅ ਤਕ ਕਰਨਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਕਿਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਥੇ ਖਤਮ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਕੂੜ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਧਰਨ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਉਤੇ।

ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਸਦਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭੋਲੇ ਭਾਅ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਹੱਥੀਂ ਗੁੰਮਰਾਹ ਵੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰਛੇ ਉਹ ਕਦੀ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਐਸੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਲੋਥਾਂ ਵਿਛਾ ਦਿਤੀਆਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਲੇ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਏ ਕਿ ਛਵ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਿਸਮ ਉਤੇ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਜਨਾਹ ਕਰ ਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਤਰ ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ ਰਹੇ।

ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਣ ਤਕ ਵੀ ਕੋਈ ਐਸੀ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਸਦੀ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਐਸਾ ਕੋਈ ਲਿਖਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਸ ਤਰਾਸਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਥਾਹ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਲਾਉਣ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸ ਤਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹਊ ਪਰੇ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮੰਟੋ ਵਰਗੇ ਉਂਗਲਾਂ ਉਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੰਤਾਲੀੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਲਿਖਾਰੀ ਨਹੀਂ।

ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤਾਲੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਦੇ ਬਾਹਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਹੂ ਡੋਲਿਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਫਰਕ ਕਹਿ ਕੇ ਲਹੂ ਦੀ ਹੋਲ਼ੀ ਖੇਡੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਵੱੰਡੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉੱਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਘੱਟ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਉਹ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਵੀ ਸਮਝ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਤੇ ਪੋਚਾ ਫੇਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ। ਇਹ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਥਾਂਈਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲਾ ਨਹੀਂ  ਕਹਿੰਦੇ। ਭੁੱਲਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਤਾਂ ਬੈਠ ਜਾਵੇ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।

ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਦੋ ਘਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਧ ਕੱਢ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਮੋਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਰੋਂ ਇੱਠਟ ਦੇ ਕਈ ਰਦੇ ਖੁਰ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨੇ ਡੇਗ ਦਿਤੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਕੰਧ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ ਬੈਠੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੰਧ ਦੇ ਉਤੋਂ ਦੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਜੇ ਤਕ ਕੰਧ ਉਤੋਂ ਦੀ ਦਾਲ ਦੀ ਕੌਲੀ ਫੜਣ ਫੜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਮੈਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਸਵੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਇਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿ ਦਿਨ ਦੋ ਫਿਲਾਸਫੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਰਮਨੀ ਇਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਹੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੌਮਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਧਰਮ ਹਨ। ਕੌਮ ਤਾਂ ਰਹਿਤਲ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਸਾਭਿਆਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਨਵਾਂ ਬਣਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ, ਇਸਲਾਮ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ।

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੰਜਾਬ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਕੰਧਾਰ ਤਕ ਫੈੀਲਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਇਰ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਐ ਪੰਜਾਬ ਤੇਰੀ ਸਿਫਤ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਕਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਿਖਾਰੀ ਪਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਭਲਾ ਕੋਈ ਤਾਰੀਫ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ?