3

ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਘਟਨਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਮਲੇ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਸ. ਕੇ. ਯਾਦਵ ਭਾਵੇਂ ਰਾਅ ਦਾ ਏਜੰਟ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਪਾਸ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਪਾਸਪੋਰਟ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੇ ਬਹੁਤ ਹੰਗਾਮਾ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਲ ਵਿਚਲੇ ਕਸ਼ੀਦਗੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਆਈ. ਐਸ. ਆਈ. ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੰਗ ਵੱਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਖਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਦੇਹਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਅਫਗਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮੋਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਸਲਾਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣ ਲਈ ਆਈ. ਐਸ. ਆਈ ਨੇ ਕੈਂਪ ਖੋਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨਾਂ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਚ ਟਰੇਂਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥਾਤ ਮਈ ਅਤੇ ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਅਕਸਰ ਸਰਹਦ ਪਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਈ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਹਫਤਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਇਨਾਂ ਟਰੇਂਡ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਪੁਣਛ, ਜੰਮੂ ਦੀ ਨੇੜਲੀ ਸਰਹਦ ਉਤੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਤੇਜ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸਹੂਰ ਤੋਂ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ ਲਾਉਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੰਮ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਣਛ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਪਾਰ ਲਗਦੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਰਾਅ ਦੇ ਕਿਨੇ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਮਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਖਤਰਾ ਨਾ ਪਵੇ ਪਰ ਖਾਹਮਖਾਹ ਦਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹੰਗਾਮਾ ਤਾਂ ਹੋ ਹੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ,’’ ਲਤੀਫ ਇਹ ਮੇਰੇ ਗਲ ਹੁਣ ਕੀ ਸਿਆਪਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਇਸ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ?’’

‘‘ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੈਲਫ਼ ਡਿਫੈਂਸ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਸੀ।’’ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਸੈਲਫ ਡਿਫੈਂਸ ਵੀ ਸਹੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਗੋਲੀ ਸਿਰ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।’’ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਦੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

‘‘ਪਰ ਖੁਸ਼ਬਾਗ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਖਬਰੇ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਇਸ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨੀ ਨੇ ਹੀ ਚਲਾਈ ਹੋਵੇ।’’

‘‘ਚਲੋ ਠੀਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੁਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਅਤੇ ਤੁਰਤ ਹੀ ਇਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਚਲੀਏ।’’

ਪੰਜ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਡਿਉਟੀ ਲਾਕੇ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਅਤੇ ਲਤੀਫ਼ ਗਿੱਲ ਹੋਟਲ ਖਾਬਗਾਹ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਉਂਟਰ ਕਲਰਕ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਗਿਛ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰੀਨਾ ਦੁੱਰਾਨੀ ਖਤਰਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਖਿਸਕ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹੀ ਇਹ ਦਸਿਆ ਕਿ ਗੋਰਾ ਦਿਸਦਾ ਪਰ ਉਰਦੂ ਜਬਾਨ ਤੋਂ ਵਾਕਫ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਅਧਖੜ ਆਦਮੀ ਵੀ ਉਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ।

‘‘ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਖਤਰਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੈਲਿਗਟਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਕੀ ਕੋਈ ਕਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚੋਰੀ ਹੋਈ?’’ ਉਸ ਨੇ ਕਾਉਂਟਰ ਕਲਰਕ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ।

‘‘ਹਾਲੇ ਤਕ ਕਿਸੇ ਗਾਹਕ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਆਦਿ ਖਾਣ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਕਰੀਬ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਦ ਚੌਥੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਔਰਤ ਵੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜੀਪ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਖੜੀ। ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੌਜਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਯਾਸ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਬਦਲੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਸੀ।

ਉਹ ਤੁਰਤ ਹੋਟਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚਾ। ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਦਸਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਉਤੇ ਇਕ ਨਕਸ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ।

 ‘‘ਇਕ ਗਲ ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਬਾਰਡਰ ਵੱਲ ਹੀ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਉਹ ਕਿਨ ਰਸਤੇ ਜਾਣਗੇ?’’

ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਉਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਂਜ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਤੇ ਨਾਏ ਨਾਕੇ ਚੌਕਸ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ ਕਿ ਮਿਲਟਰੀ ਵਾਲੀ ਪਰ ਸਿਵਲੀਅਨ ਜੀਪ ਉਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰਖੀ ਜਾਵੇ।

ਜੇ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਬਾਰਡਰ ਵੱਲ ਜਾਣਗੇ ਅਰਥਾਤ ਵਲਗੇ ਵੱਲ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤਕ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਖਤਰਾ ਉਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਣਗੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਨਰੂਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਨੱਸੇ ਜਾਂ ਨਾਹੌਵਾਲ ਨੂੰ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਦ ਅਤੇ ਉਥੇ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ।’’ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨਕਸ਼ੇ ਉਤੇ ਪੈਂਸਲ ਦੀ ਨੋਕ ਫੇਰਦਾ ਭਗੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨੱਸਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।

‘‘ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਥੇ ਥਾਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਕੋਲ ਕੁਝ ਤਕ ਲੁੱਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਵੇ।’’ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟੋਕਿਆ।

‘‘ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਖਤਰਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਰਡਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਅਜ ਰਾਤ ਹੀ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਤੜਕਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।’’ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਖਤਰੇ ਦੀ ਕਾਬਲਿਅਤ ਦਾ ਕਾਇਲ ਸੀ।

ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ, ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਤੋ ਸਿਰਫ ਇਕ ਰੈਂਕ ਹੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਵਿਸ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿੰਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੀਨੀਅਰ ਜੁਨੀਅਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਖੁਲਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

‘‘ਤੂੰ ਖਤਰਾ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜਾ ਕੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।’’ ਚਤੁਰ ਤੋਂ ਚਤੁਰ ਆਦਮੀ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਖਤਰਾ ਚਤੁਰ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਦਲੇਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ,,, ਦੀ ਆਸ ਰਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਖੈਰ, ਹੁਣੇ ਹੀ ਆਰਮੀ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦੇ ਕਿ ਵਾਰਗੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੁਣਛ ਤਕ ਸਾਰੇ ਬਾਰਡਰ ਉਤੇ ਚੌਕਸੀ ਵਧਾ ਦਿਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਓਪਰੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਰਹਦ ਨੇੜੇ ਕਿਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।’’ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਭਾਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾ ਜਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਮਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।

ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਤੇ ਹਾਂ ਲਤੀਫ ਆਰਮੀ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ਨੂੰ ਕਹੀਂ ਕਿ ਹੁਣੇ ਹੀ ਫੌਜ ਦੀਆ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਚ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਦਸਤੇ ਤਿਆਬ ਰਖੇ। ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਦਸਤੇ।’’

‘‘ਠੀਕ।’’ ਕਹਿ ਕੇ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਿਆ।

ਤਦੇ ਇਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਵਾਇਰਲੈਸ ਸਿਸਟਮ ਉਤੇ ਆਏ ਇਕ ਸੁਨੇਹੇ ਦੀ ਲਿਖਤ ਉਸ ਕੋਲ ਲਿਆ ਕੇ ਰਖੀ। ਨਾਰੋਵਾਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉਤਲੇ ਨਾਲੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇਕ ਜੀਪ ਕਰੀਬ ਇਕ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨਾਲੇ ਤੋਂ ਲੰਘੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਰੋਵਲ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਪੀਡ ਉਤੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿਲਟਰੀ ਜੀਪ ਹੋਦ ਕਾਰਨ ਰੋਕ ਕੇ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝੀ ਗਈ।

ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਦੀ ਜਬਾਨ ਉਤੇ ਇਕ ਮੋਟੀ ਗੰਦੀ ਗਾਲ ਉਸ ਮੂਰਖਾ ਨਾਕੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ਆਈ ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕਲਪਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਘੁਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸਰੀਨਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਸਰੀਨਾ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਠੜੀ ਨੁਮਾਂ ‘ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ’ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਕਹਿਣਾ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਦੀ ਬੇਇਜਤੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੋਂਹ ਖਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਛੱਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡੰਗਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਛਤੜਾ ਛੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਕੜੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਖੁੱਡਾ ਸੀ, ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛਤੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੂੜੀ ਦੇ ਕੁੱਪ ਸਨ।

ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਹਾਲੇ ਸਤਾਈ ਅਠਾਈ ਸਾਲ ਦਾ ਛੇ ਫੁੱਟਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸਖਤਾਈ ਸੀ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮੜੀ ਧੁੰਪਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕਾਫੀ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮਸ਼ੂਕੀ ਰੰਗ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਭਾਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਤਹਿਮਤ ਹੀ ਪਹਿਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਬੀਹਾ ਪਾਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਕਦ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਅਹਿਮਦ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਾਠੀ ਕਾਫੀ ਮਜਬੂਤ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਰਗੀ ਮਜਬੂਤ ਕਰੀਬ ਪੰਜੀਆਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਔਰਤ ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਖਫਾਦਾਰੀ ਪੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਤੁਰਤ ਫੁਰਤ ਉਠ ਕੇ ਕੁਰਤਾ ਪਜਾਮਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਸਰੀਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤਕ ਆਇਆ ਜਿਥੇ ਖਤਰਾ ਅਤੇ ਵੈਲਿਗਟਨ ਜੀਪ ਸਮੇਤ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਦੇ ਕਮਰੇ ਤਕ ਆ ਗਿਆ।

‘‘ਇਹ ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਸਬੀਹਾ ਹੈ।’’ ਉਸ ਨੇ ਚੁਲਾਬਾਲਣ ਲਈ ਬੈਠ ਗਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। ਸਬੀਹਾ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਧ ਗਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

‘‘ਤੁਸੀਂ ਰੋਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀ ਹੋਣੀ। ਸਬੀਹਾ ਰੋਟੀਆਂ ਵੀ ਲਾਹ ਲਵੀਂ।’’ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਨਹੀਂ ਰੋਟੀ ਦੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਵੈਸੇ ਸਰੀਨਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾਕਿ ਹਾਲਾਤ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਏਥੇ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਸਰਹਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਖਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਹਾਂ, ਸਰੀਨਾ ਨੇ ਦਸਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਏਧਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਅੱਬਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਮਾਮੂ ਜਾਨ ਅਤੇ ਅੱਬਾ ਦੇ ਇਕ ਮਧਰੇ ਉਧਰ ਹੀ ਹਨ। ਏਧਰ ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਪਰਚਾਰ ਬਹੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਦਿਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਤਾਂ ਫਸਲ ਬਾਡੀ ਹੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਬਥੇਰੀ ਹੈ ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਵਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਬਿਲ ਭਰ ਸਕੀਏ। ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀ ਹੈ ਦੂਜੇ ਅੱਬਾ ਜਾਨ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪੁਲਸੀਆ ਆ ਕੇ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਹਦ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਲਈ ਜਸੂਸੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’’ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਅਸੀਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਰਡਰ ਪਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਕ ਮਿਤਰ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਓਧਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਦੇ ਟਰੇਂਡ ਮੁੰਡੇ ਓਧਰ ਭੇਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਰਡਰ ਉਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਾਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’’

ਗਰਮ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਨਾਲ ਸਬੀਹਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੱਡੇ ਰੋਟ ਦੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਅੰਬ ਦੇ ਅਚਾਰ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਖਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹਾਲੇ ਉਹ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਇਥੇ ਰੁਕ ਕੇ ‘ਗਰਮੀ’ ਦੇ ਘਟਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਵਾਂਗੇ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।’’

‘‘ਇਹੀ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ।’’ ਅਹਿਮਦ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਨਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਸੂਟ ਦੇਵੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੁਲਾ ਲਵੇ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੌਂ ਜਾਣਗੇ।

ਵੈਲੰਿਗਟਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੋਟ ਵਿਚੋਂ ਬੁਰਕੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਫੇਰ ਭੁੱਖ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਮਾਰਨ ਉਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਖਾ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਆਪਣਾ ਸੂਟਕੇਸ ਉਸ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਜਿਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਤਿੰਲੇ ਮਰਦ ਸੌਣ ਦੇ ਮਾਹਰ ਵਿਚ ਸਨ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲਾਲਟੈਣ ਕਿੱਲੀ ਨਾਲ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਫਰਸ਼ ਉਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪੇਟੀ ਉਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹੀ ਟਰੰਕ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਉਤੇ ਟਿਕਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਇਕ ਧੁੰਦਲੀ ਜਹੀ ਤਸਵੀਰ ਇਕ ਫਰੇਮ ਵਿਚ ਜੜ ਕੇ ਰਖੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਬੀਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਨਾ ਪੜੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛਤੜ ਹੀ ਸਮੇਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਵੀ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਉਚੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖਤਰਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਐਨ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

‘‘ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਕਦੋਂ ਦੀ ਹੈ?’’ ਉਸ ਪੁਛਿਆ।

‘‘ਕਰੀਬ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ?’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।

‘‘ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਖਿਚੀ ਸੀ?’’ ਖਤਰਾ ਨੇ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘‘ਸਰੀਨਾ ਬੀ ਹੀ ਇਹ ਕੈਮਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ। ਇਹ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਸੀ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਦਸਿਆ।

‘‘ਕੀ ਇਸ ਦੀ ਕਾਪੀ ਸਰੀਨਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ?’’

‘‘ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਰੀਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਾ ਤੁਰਤ।’’ ਖਤਰਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਪਾਸ਼ਾ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰੀਨਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਹੁਣ ਮਟਮੈਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪਰ ਕਾਫੀ ਮੋਟੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।

‘‘ਮਿਸ ਸਰੀਨਾ ਕੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ?’’ ਖਤਰਾ ਨੇ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਕਰ ਕੇ ਪੁਛਿਆ।

‘‘ਹਾਂ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਰਖੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ।’’ ਉਸ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਖਤਰਾ ਨੇ ਵੈਲਿਗਟਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਜਿਹੜਾ ਮੂਰਖਤਾ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਪਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਕੁਝ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਸੰਸੇ ਭਰੇ ਖਤਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

‘‘ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਇਥੇ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਇਥੋਂ ਤੁਰਨਾ ਹੋਏਗਾ ਪਾਸ਼ਾ ਇਥੇ ਆਸ ਪਾਸ ਕੋਈ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਤੁਰਤ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀਏ?’’ ਖਤਰਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਅੱਧੀ ਗਲ ਹੁਕਮ ਵਾਂਗ ਕਹੀ।

‘‘ਹਾਂ ਐਸ ਪਿਛਲੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਐਨ ਸਿਖਰ ਉਤੇ, ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਹੀ ਛੋਪੜੀ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਤੇ ਸਰੀਨਾ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਉਂਜ ਪਕਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਐਂਵੇ ਅਜੀਬ ਜਹੀ ਧੂਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਹ ਲਕੜ ਦੀ ਝੌਪੜੀ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ।’’

‘‘ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਵੇਰ ਤਕ ਉਸ ਝੌਪੜੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਾਂ। ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲਗੇਗਾ?’’ ਉਸ ਪੁਛਿਆ।

‘‘ਜੇ ਹੁਣੇ ਤੁਰ ਗਏ ਤਾਂ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਖਤਰਾ ਨੇ ਘੜੀ ਦੇਖੀ ਰਾਤ ਦਾ ਡੇਢ ਵੱਜ ਚੁਕਾ ਸੀ। ‘‘ਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪਈਏ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤਕ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ।’’

‘‘ਔਰਤਾਂ ਕਾਰਨ ਖਬਰੇ ਥੋਡਾ ਲੇਟ ਵੀ ਹੋ ਜਾਈਏ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਸਰੀਨਾ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।

‘‘ਸਰੀਨਾ ਲਈ ਇਸ ਉ¤ਚੀ ਆੱਡੀ ਦੇ ਸੈਂਡਲ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੁੱਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਰਹੇ?’’ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖਤਰਾ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ।

‘‘ਸਬੀਹਾ, ਫਲੈਟਾਂ ਦਾ ਇਕ ਫਾਲਤੂ ਜੋੜਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਨਾਂ! ਉਹ ਸਰੀਨਾ ਨੂੰ ਦੇਦੇ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਇਕ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਿਸਕੁਟ, ਕੁਝ ਆਪਦੇ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਅਖਰੋਟ ਰਖ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਇਕ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਿੱਕ ਸੁੱਕ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਖਤਰਾ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਬੋਲਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਪਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੀ।’’ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਸਬੀਹਾ ਤੇ ਸਰੀਨਾ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਖਤਰਾ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਗਰ ਹੋਵੇਗੇ।

ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੁੱਟੀ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਲਾ ਹੈ?’’ ਖਤਰਾ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘‘ਲਾਲ ਕੁੱਟੀ ਮਿਰਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ।’’ ਕਹਿਕੇ ਸਬੀਹਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇਕ ਗੜਬੀ ਜਿਹੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੱਧ ਪਾ ਕੇ ਕਰੀਬ ਮਿਰਚ ਸੀ।

‘‘ਚਲੋ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਗਰ ਝਿੜਕਦਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਨਾਂ ਨੇ ਸੂਹੀਏ ਕੁੱਤੇ ਲਿਆਂਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਖੂਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਣਗੇ।

ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਨਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖਤਰਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸੰਸਾਮਈ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਆਦਮੀ ਉਤੇ ਸੱਚਮੁਚ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਖੜ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਸਲੀਮ ਅਹਿਮਦ ਪਾਸ਼ਾ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਗਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਬੀਹਾ ਪਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਸਰੀਨਾ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਫਰ ਦੀ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਬੀਹਾ ਦੇ ਮਗਰ ਤੁਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੂਟਕੇਸ ਨੂੰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਾਫੀ ਭਾਰੀ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦਾ। ਸਭ ਤੋ ਮਗਰ ਵਾਈ. ਐਮ. ਖਟੜਾ ਉਰਫ ਖਤਰਾ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ।

 ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੰਦੀ ਮੋਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਲ ਕੱਢੀ ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰਤ ਸਰੀਨਾ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਮੰਗਵਾ ਭੇਜਿਆ। ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਕਪੜਿਆਂ, ਜੁਤੀਆਂ, ਮੇਕਅੱਪ ਦੇ ਸਾਮਾਨ, ਹੱਦੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਖਤ ਸਨ।

ਸਰੀਨਾ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿਚਵਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇਕ ਵਖਰੇ ਲਿਫਾਫੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਫਿਲਮੀ ਤੇ ਟੀ. ਵੀ. ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਹੀ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਘੌਖਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਦੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਕਿ ਇਸ ਪਾਸ ਲੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ।

ਲਤੀਡ ਗਿੱਲ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਹੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਰੀਨਾ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਡਿਉਸਰ ਨੂੰ ਟੈਲਿਫੁਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਸਰੀਨਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਤਾ ਵੀ ਦੇ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਸਰੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਟੈਲਿਫੁਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ।

ਨਕਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੀ ਭਗੌੜੇ ਨਾਰੋਵਾਲ ਵੱਲ ਨੱਸੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੁਬਾਗ ਖਾਨ ਹਾਲੇ ਤਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸੀ।

ਉਹ ਸਰੀਨਾ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਗਦੀਆ ਸਨ। ਸਿਰਫ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਖਿੱਚ ਸਕੀਆਂ। ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਕਰੀਬ ਦਸਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਜੋ ਕਿ ਸਰੀਨਾ ਹੀ ਸੀ, ਇਕ ਕਾਫੀ ਸੁੰਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਖੜੀ ਸੀ। ਦੂਸਰੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਸਰੀਨਾ ਇਕ ਔਰਤ ਅਤੇ ਇਕ ਮਰਦ ਨਾਲ ਖੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਦੇ ਪੇਂਡੁ ਕੋਠੇ ਜਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇਕ ਉ¤ਚੀ ਸੰਘ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਸੀ।

‘‘ਲਤੀਫ ਅਕਬਰ ਦੁੱਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਫਾਈਲ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਖ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲਾ ਆਦਮੀ ਉਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।’’ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਤਸਵੀਰ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ।

ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਇੰਟਰਕਾਮ ਉਤੇ ਸਹਾਇਕ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਠਿੱਗਣੇ ਜਹੇ ਕੱਦ ਵਾਲਾ ਐਨਕਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਸਵੀਰ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਗਿਆ।

ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨੇ ਦੂਸਰੀ ਤਸਵੀਰ ਉਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ‘‘ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਣ ਲੋਕ ਹਨ?’’

ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਤਸਵੀਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉਤੇ, ਨਾਰੋਵਾਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹੀੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਏਨਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਮ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

‘‘ਤਾਂ ਫਿਰ ਫੌਰਨ ਆਰਮੀ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਜਾ ਕੇ ਆਰਮੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰਕੇ ਆ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਕਿਹੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।’’ ਉਸ ਨੇ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

‘‘ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਧਮਕੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ’’ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ ਫੌਜੀ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਿਸ ਥਾਂ ਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਲੰਘਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਖਤਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਆਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।

ਏਨੇ ਨੂੰ ਠਿਗਣੇ ਕੱਦ ਦੇ ਐਨਕੂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮੁਨਾਦੀ ਕਰ ਦਿਤੀ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲਾ ਆਦਮੀ ਅਕਬਰ ਦੁੱਰਾਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਜਿਆਉਲ ਹਕ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਦਸਿਆ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਨਾਰੋਵਾਲ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਪੰਦਰਾਂ ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਫਾਰਮ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦ ਕਾਠ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਉਥੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਸਿਆ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਉਤੇ ਸਾਏ ਵਰਗੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਜ ਤਕ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਗਲਤ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕੋਡ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਇਆ ਇਕ ਤਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਿਆ ਜੋ ਹੁਣੇ ਹੀ ਲੰਦਨ ਦੇ ਆਈ. ਐਸ. ਆਈ. ਦੇ ਏਜੰਟ ਪਾਸੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਠਿਗਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਡੀਕੋਡ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਈ। ਡੀਕੋਡ ਦੀਤਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੀ

‘‘ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਅਹਿਮ ਕਾਗਜ਼ ਖਤਰਾ ਕੋਲ ਹੈ। ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕਾਗਜ਼ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਚਿੰਤਤ ਹੈ।’’

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਖਤਰਾ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਏ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਟੈਲਿਫੁਨ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ਆਰਮੀ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ਦਾ ਨੰਬਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾਰੋਵਾਲ ਡਿਊਟੀ ਅਤੇ ਜਫਰਵਾਲ ਛਾਊਣੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕੈਬੇਂਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦਸਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪਤਾ ਦਸੇਗਾ।

ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਠੀਕ ਪੌਣੇ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਫੌਜੀ ਨਕਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲੀ ਥਾਂ ਨਾਰੋਵਾਲ ਤੋ ਕਰੀਬ ਦਸ ਮੀਲ ਅਗੇ ਜਾ ਕੇ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਦਸ ਮੀਲ ਹੋਰ ਜਾ ਕੇ ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਉਤੇ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਇੱਕਾ ਦੁੱਕਾ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ।

ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨੇ ਤੁਰਤ ਹੀ ਆਰਮੀ ਹੈਡ ਕੁਆਟਰ ਨੂੰ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਮਝਾਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਖੁਲੀ ਜੀਪ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਢਾਈ ਘੰਟੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਮਾਂ ਮਸਾਈ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਾਲੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਕਾਬਗੰਜ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਐਸ. ਕੇ. ਯਾਦਵ ਇਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਈ. ਐਸ. ਆਈ. ਏਜੰਟ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਟਹਿਲ ਕਦਮੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਯਾਦਵ ਨੇ ਹਾਲੇ ਇਕ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਇਰਲੈਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦਸ ਵਜੇ ਖਤਰਾ ਪਾਸੋਂ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏਗਾ। ਹੁਣ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਯਾਦਵ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਇਰਲੈਸ ਕਰੇ।

ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਏਨੀ ਲੰਬੀ ਉਡੀਕ ਦਾ ਕਸ਼ਟ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੋਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿ ਕਰੇ।

ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਏਨਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਾਜਬ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਵਾਕਈ ਜੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਮੋਂ ਐਟਮ ਬੰਬ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦੇਣੀ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਉਡੀਕ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਘੰਟੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਲੰਦਨ ਇਸ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਛੇ ਵਜ ਗਏ ਤਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸ਼ਿਘ ਨੂੰ ਇਕ ਕੋਡ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਸੁਨੇਹਾ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ਕੀਲ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਯਾਦਵ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਤਰਾ ਅਤੇ ਸਰੀਨਾ ਸਮੇਤ ਵੈਲਿਗਟਨ ਜੋ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਉਨਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

‘‘ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਨੂੰ ਦਸ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’’ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਬਿਹਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

‘‘ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰੇਂ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਲਈਏ। ਜੇ ਕਲ ਸਵੇਰੇ ਤਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਜਿਵੇਂ ਮਰਜੀ ਹੋਵੇਂ ਕਰ ਲਵੀਂ।’’

‘‘ਪਰ ਕੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ?’’

‘‘ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਾਲੇ ਤਕ ਵੀ ਖਤਰਾ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਜਿੰਨਾ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਲਗਦੀ ਵਾਰ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਗਣ ਦੇਵੇਗਾ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖੇਗਾ, ਤਾਂਕਿ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੋਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕੇ।’’ ਬਿਹਾਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

‘‘ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,’’ ਸਮਸ਼ੇਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ‘‘ਪਰ ਇਹ ਰਾਤ ਕਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗੀ?’’

‘‘ਜੇ ਕਹੋ ਤਾਂ ਸਕਾਚ ਦਾ ਪੈ¤ਗ ਦੇਵਾਂ?’’ ਬਿਹਾਰੀ ਨੇ ਪੁਛਿਆ।

‘‘ਹਾਂ ਇਕ ਪੈ¤ਗ ਤੁਰਤ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ।’’

ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੜਾਈ ਚੜਣਾ ਏਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨਾਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਗਡੰਡੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵਸੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚੜਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੀਸਰੇ ਸਰੀਨਾ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਉਤੇ ਚੜਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਹੋਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰਦਿਆਂ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇਹੋ ਗਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਫੁੱਟ ਉਚੇ ਉਸ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਕ ਖੁਲ਼ਾ ਥਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰੀਬ ਅੱਧਾ ਰਸਤਾ ਖਤਰਾ ਮਿਰਚਾ ਸੁੱਟਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਮਸਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਵੀ ਸੂਹੀਏ ਕੁੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁਰਲਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਨ।

ਉਹ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਤਕ ਉਸ ਖੁਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਸੁਸਤਾਉਣ ਲਈ ਬੈਠ ਗਏ। ਤੜਕੇ ਦੇ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਵੱਜੇ ਸਨ ਪਰ ਮਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਲੋਅ ਲਗਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ‘ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ’ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਧੁਉਲਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਚਨਚੇਤ ਹੇਠਾਂ ਕਈ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਜਗਦੀ ਹੋਈ ਕਤਾਰ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।

‘‘ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੈਡ ਲਾਈਟਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। ਕਰੀਬ ਅੱਧਾ ਦਰਜਨ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਖਤਰਾ ਜੋ ਕਿ ਉਪਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਕਰੀਬ ਅੱਧਾ ਦਰਜਨ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੈਡ ਲਾਈਟਾਂ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਲਾਈਟਾਂ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਉਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਕਾਰ ਕਮਰੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿਤੇ। ਹੇਠੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਭੌਕਣ ਦੀ ਵੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿਤੀ।

‘‘ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਏਥੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਥੋੜੇ ਚਿਰਰ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੋਣ ਲਗੇਗੀ। ਭਾਵੇਂ ਸੂਰਜ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਏਗੀ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।’’ ਖਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਠ ਕੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਾਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕਦਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖਤਰਾ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵੈਲੰਿਗਟਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਛੇ ਸੀ।

ਪਹਾੜੀ ਮੰਜ਼ਲ ਵਿਚ ਇਹ ਖੁਲੀ ਥਾਂ ਮਸਾਂ ਸੌ ਕੁ ਗਜ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਫੇਰ ਦਰਖ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਹ ਉਪਰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜੰਗਲ ਗਹਿਰਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਭਾਵੇਂ ਹਲਕੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਰੀਬ ਇਕ ਘੰਟਾ ਹੋਰ ਤੁਰਨ ਦੇ ਬਾਦ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਇਕ ਲਕੜ ਦੀ ਝੌਪੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਦਸਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਝੌਪੜੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਾਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਦੀ ਢੇਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੋ ਚਾਰ ਗੁੱਦੜ ਪਏ ਸਨ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਈ ਇਹ ਸਾਮਾਨ ਰਖ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਕ ਘੜਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਝੌਪੜੀ ਤੇ ਕਰੀਬ ਸੌ ਗਜ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉਤੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਦਰਿਆ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਪਏ ਸਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਟਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁਲਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਉਪਰ ਸੰਘਣੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਛਤਰੀ ਸੀ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

ਖਤਰਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਸੂਹੀਆ ਕੁੱਤੇ ਫੋਹ ਨਾ ਲਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਥੇ ਲੁਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨਿਆਂ ਨੇ ਤਲਾਸ਼ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਸਰਹਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਸਰਹਦ ਪਾਰ ਕਿਥੋਂ ਕਰਨੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਪਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੀ।

ਸਿਰਫ ਪਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖਤਰਾ ਹੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਹਾਲੇ ਤਕ ਵੀ ਝੌਪੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ। ਵੈ¦ਿਗਟਨ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀੇ ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਝੌਪੜੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ ਕੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਦੜਾਂ ਉਤੇ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਜੇ ਕੁੱਤੇ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇਥੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਇਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਚੱਕ ਅਮਰੂ ਪਿੰਡ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲੇ ਦੇ ਵਿਚ ਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਹਦ ਪਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਝਰੋਟਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਭਾਵੇਂ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਚੌਕੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲੇ ਉਤੇ ਬਹੁਤੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਰਖੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਗਸ਼ਤੀ ਪਾਰਟੀ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ।’’

‘‘ਝਰੇਟਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਚੌਕੀ ਹੋਏਗੀ,’’ ਖਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਏਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਬਚਾ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਫੇਰ ਸੁਰਨਕੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਸੀਂ ਸੁਰਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਦਸਿਆ।

ਉਨਾਂ ਹਾਲੇ ਏਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰ ਸਰੀਨਾ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਚੀਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿਤੀ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਗੁੱਦੜ ਨੂੰ ਝਾੜਿਆਂ ਉਸ ਉਤੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੱਪ ਰੀਂਗਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਉਤੇ ਚੜ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੱਪ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵਗਾਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਕ ਮਾਰ ਦਿਤੀ।

ਪਾਸ਼ਾ, ਖਤਰਾ ਇਕ ਦਮ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੋੜੇ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀਲੀ ਤੁਨ ਹੋਈ ਸਰੀਨਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਭੱਜੀ। ਡਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਾਲੂਏ ਜਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ।

ਖਤਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਦਾਜਾ ਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਰੀਨਾ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਮੋਡਿਆਂ ਤੋ ਫੜ ਕੇ ਝੰਜੋੜਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ‘‘ਸ... ਸ... ਸ...’ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕੀ। ਏਨਾ ਕਹਿਕੇ ਉਸ ਨੇ ਖਤਰਾ ਦੇ ਚੌੜੇ ਮੋਡਿਆਂ ੳਤੇ ਸਿਰ ਰਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਬਕਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਲਈ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਸਕਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਭੁਆ ਲਿਆ ਸੀ।

‘‘ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੱਪ, ਬਿੱਛੂ, ਰੂੰਹੇਂ ਆਦਿ ਅਕਸਰ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਸੱਪ ਦਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖਿਆਲ ਰਖਦਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਦਰਖਤਾ ਦੀਆਂ ਟਹਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜੇ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਦਸਿਆ।

ਖਤਰਾ ਨੇ ਸਰੀਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਝੁਢਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸਬੀਹਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਖਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬੀ ਪੈਂਸਿਲ ਟਾਰਚ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਝੌਪੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੁੱਦੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਝਾੜੇ। ਇਕ ਕੋਣੇ ਵਿਚ ਫਨੀਅਰ ਸੱਪ ਦੁਬਕਿਆ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਖਤਰਾ ਨੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰੀ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਇਕ ਪੱਥਰ ਉਤੇ ਰਖ ਕੇ ਦੂਸਰਾ ਪੱਥਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਚੁਕ ਲਿਆ।

‘‘ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਮਿਸਟਰ ਖਤਰਾ, ਅਸੀਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਇਹ ਮਾੜਾ ਸ਼ਗਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਔਲੀਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਪੀਰ ਫਕੀਰ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟੋਕਿਆ।

ਖਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰਲ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਕ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦਸਣ ਮੁਤਾਬਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਹ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਰਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਲਕਣੇ ਜਿਹੇ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਪ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਵੱਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰਤ ਫੁਰਤ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉਤਲੋਂ ਕਬੜੇ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਝੌਪੜੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਹਲਕੀ ਹਲਕੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਬਹੁਤ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਨਾਰੋਵਾਲ ਪਹੁੰਚਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੈਪਟਨ ਫੈਜਲ ਅਲੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਪੂਰੇ ਸੈਨਿਕ ਸਾਜੋ ਸਾਮਾਨ, ਵਾਇਰਲੈਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਲੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਪੰਜ ਸੈਨਿਕ ਟਰੱਕ ਨਾਰੌਵਾਲ ਡਿਊਟੀ ਤੇ ਦਸੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਨਾਂ ਟਰੱਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਰੇ ਹੀ ਓਵਰਟੇਕ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਕੈਪਟਨ ਫੈਸਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਦ ਦਸਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜੀਪ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਲਾ ਲਈ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਦੀ ਜੀਪ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਰਹਿਮਦ ਅਲੀ ਕੰਬੋਜ ਸੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਾਇਰਲੈਸ ਅਪਰੇਟਰ ਵੀ ਸੀ। ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਕੰਬੋਜ ਬਹੁਤ ਫੁਰਤੀਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਉਤੇ ਚੜਣ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਜੋਖਮ ਨੂਮਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਾਰਤ ਰਖਦਾ ਸੀ।

ਫੌਜ ਦੇ ਪੰਜ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਚ ਸੂਹੀਏ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਜੁੱਸੇ ਲਿਸ਼ਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਏਨੇ ਤਿੱਖੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਚੀਥੜੇ ਚੀਥੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡੋ ਦਸਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੋਖਮ ਲਈ ਟਰੇਂਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਹਾਲੇ ਲੋਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਫਲਾ ਮਿਥੇ ਗਏ ਟਿਕਾਣੇ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਏ। ਸੂਹੀਆਂ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਭਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਉਹ ਜੀਪ ਖੜੀ ਦੇਖ ਲਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਭਗੌੜੇ ਨੱਸੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਥਾਂ ਉਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਜੀਪ ਦੇ ਬੋਨੇਟ ਉਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵਿਛਾਇਆ ਅਤੇ ਟਾਰਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਸੀ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਸੰਘਣੇ ਦਰਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ।

‘‘ਗਿੱਲ, ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਇਕ ਰਾਸਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਉਹ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰਤ ਲਿਆਓ।’’ ਉਸ ਨੇ ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

‘‘ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੁਰ ਖੋਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।’’ ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ।

‘‘ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਖਤਰਾ ਦਰਖਤਾਂ ਵਿਚ ਲੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ ਜਰਾ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੁਲਾਈਂ।’’

ਲਤੀਫ ਗਿੱਲ ਨੇ ਕੰਬੋਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਿਹੜਾ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਨੱਸ ਕੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਿਆ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਫੈਸਲ ਅਲੀ ਸੁਹੀਏ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਈ ਖੜਾ ਸੀ।

ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੰਬੋਜ ਅਤੇ ਫੈਸਲ ਅਲੀ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ।

‘‘ਸਰ ਉਹ ਮਿਰਚਾ ਦੀ ਟਰੇਲ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਕੁੱਤੇ ਉਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲਭ ਸਕਦੇ।’’

‘‘ਇਨਾਂ ਕੁੱ੍ਯਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿ ਇਹ..।’’ ਖੁਸ਼ਬਾਗ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।

‘‘ਸਰ ਇਹ ਕੁੱਤੇ ਟਰੇਂਡ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਚਲਾਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਗੰਧ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਖੇਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਗੰਧ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਗੰਧ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੀਸੀ ਹੋਈ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਗੇਰਦੇ ਗਏ ਸਨ।’’ ਫੇਸਲ ਅਲੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦਿੱਤਾ।

‘‘ਇਹ ਗਲ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਕਿ ਖਤਰਾ ਛੇਤੀ ਕੀਤੇ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗ